Πότε οφείλεται αποζημίωση πελατείας και ποιες αξιώσεις γεννά η λύση της σύμβασης διανομής
Η λύση ή η καταγγελία μιας εμπορικής σύμβασης, όπως η σύμβαση διανομής μπορεί να γεννήσει σημαντικές αξιώσεις και κινδύνους και για τα δύο μέρη. Ο διανομέας μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να διεκδικήσει αποζημίωση πελατείας ή αποκατάσταση της ζημίας του. Ο προμηθευτής, αντίστοιχα, μπορεί να αποκρούσει τις αξιώσεις αυτές ή να προβάλει δικές του.
Στην αγορά ο διανομέας αποκαλείται συχνά «αντιπρόσωπος» ή «αποκλειστικός αντιπρόσωπος». Νομικά, ωστόσο, η διανομή διακρίνεται από την εμπορική αντιπροσωπεία. Ο διανομέας αγοράζει τα προϊόντα και τα μεταπωλεί στο δικό του όνομα, για δικό του λογαριασμό και με δικό του επιχειρηματικό κίνδυνο.
Αποκλειστική ή απλή διανομή
Η διάκριση μεταξύ απλής και αποκλειστικής διανομής κρίνει συχνά αν μπορεί να γεννηθεί αξίωση αποζημίωσης πελατείας.
Βασικό γνώρισμα της αποκλειστικής διανομής είναι η γνήσια συμβατική δέσμευση αποκλειστικότητας και ιδίως η υποχρέωση του διανομέα να μην προωθεί ανταγωνιστικά προϊόντα στην περιοχή ευθύνης του. Όταν ο διανομέας διατηρεί το δικαίωμα να διαθέτει παράλληλα ανταγωνιστικά προϊόντα, η σχέση καταρχήν δεν φέρει τα χαρακτηριστικά της αποκλειστικής διανομής.
Ο χαρακτηρισμός που δίνουν τα μέρη δεν αρκεί από μόνος του. Κρίσιμα είναι το πραγματικό περιεχόμενο των συμφωνημένων υποχρεώσεων και ο τρόπος με τον οποίο λειτούργησε στην πράξη η συνεργασία.
Στις συμβάσεις αποκλειστικής διανομής, οι προστατευτικές διατάξεις του π.δ. 219/1991 για τους εμπορικούς αντιπροσώπους εφαρμόζονται αναλογικά, εφόσον, ως συνέπεια της σύμβασης, ο διανομέας ενεργεί ως τμήμα της εμπορικής οργάνωσης του προμηθευτή, σύμφωνα με το άρθρο 14 του ν. 3557/2007.
Για την κρίση αυτή συνεκτιμώνται, μεταξύ άλλων:
- οι στόχοι πωλήσεων και ο έλεγχος της επίτευξής τους
- η γνωστοποίηση του πελατολογίου
- η διαφήμιση των προϊόντων
- η διατήρηση αποθεμάτων και κατάλληλης υποδομής
- η τήρηση των οδηγιών του προμηθευτή
Τα δικαιώματα του διανομέα όταν ο προμηθευτής διακόπτει τη συνεργασία
Εφόσον πληρούνται οι νόμιμες προϋποθέσεις, ο διανομέας μπορεί να αξιώσει αποζημίωση πελατείας. Εξετάζεται:
- αν προσπόρισε νέους πελάτες ή ανέπτυξε σημαντικά τις συναλλαγές με τους υφιστάμενους
- αν ο προμηθευτής εξακολουθεί να αποκομίζει ουσιώδη οφέλη από αυτούς
- αν η καταβολή αποζημίωσης είναι δίκαιη, με βάση το σύνολο των περιστάσεων
Ο μέσος ετήσιος όρος των αμοιβών της τελευταίας πενταετίας ή ολόκληρης της συνεργασίας, αν διήρκεσε λιγότερο, αποτελεί ανώτατο όριο και όχι αυτόματο τρόπο υπολογισμού. Όπου εφαρμόζεται το π.δ. 219/1991, όρος που αποκλείει εκ των προτέρων την αποζημίωση πελατείας δεν ισχύει. Υπό το ίδιο καθεστώς, η αξίωση χάνεται αν ο διανομέας δεν γνωστοποιήσει στον προμηθευτή, εντός ενός έτους από τη λύση της συνεργασίας, ότι προτίθεται να την ασκήσει.
Πέρα από την αποζημίωση πελατείας, η παράνομη, άκαιρη ή καταχρηστική καταγγελία μπορεί να θεμελιώσει αυτοτελή αξίωση για αποκατάσταση της θετικής και αποθετικής ζημίας.
Ακόμη και στην απλή διανομή, η διακοπή μιας μακροχρόνιας εμπορικής σχέσης μπορεί, υπό αυστηρές προϋποθέσεις, να εξεταστεί υπό το πρίσμα της καταχρηστικής εκμετάλλευσης σχέσης οικονομικής εξάρτησης.
Όταν ο διανομέας αποχωρεί πρόωρα
Όταν ο διανομέας καταγγέλλει ο ίδιος τη συνεργασία, κατά κανόνα δεν δικαιούται αποζημίωση πελατείας, εκτός από τις περιπτώσεις που προβλέπει το εφαρμοζόμενο καθεστώς, ιδίως όταν η καταγγελία οφείλεται σε υπαιτιότητα του προμηθευτή. Επιπλέον, ειδικά σε σύμβαση ορισμένου χρόνου, η πρόωρη λύση χωρίς τη συνδρομή των απαιτούμενων προϋποθέσεων μπορεί να θεμελιώσει αξιώσεις του προμηθευτή.
Καθοριστικά είναι το περιεχόμενο της σύμβασης, η ύπαρξη σπουδαίου λόγου όπου αυτός απαιτείται, η συμπεριφορά των μερών και η πραγματική ζημία που συνδέεται με την πρόωρη λύση.
Τα δικαιώματα του προμηθευτή όταν ο διανομέας ζητά αποζημίωση πελατείας
Η μακροχρόνια συνεργασία δεν αρκεί, από μόνη της, για να θεμελιώσει αποζημίωση πελατείας. Για τον προμηθευτή, κρίσιμο ζήτημα είναι συχνά αν η σχέση αποτελούσε στην πραγματικότητα απλή διανομή ή αν έλειπε η απαιτούμενη ένταξη του διανομέα στην εμπορική του οργάνωση.
Σημασία έχει επίσης αν η λύση συνδέεται με ουσιώδη παραβίαση των συμβατικών υποχρεώσεων του διανομέα.
Όταν ο προμηθευτής έχει δικές του αξιώσεις
Οι αποζημιωτικές αξιώσεις δεν λειτουργούν μόνο υπέρ του διανομέα. Ο προμηθευτής μπορεί, υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις, να ζητήσει αποκατάσταση της θετικής ζημίας και των διαφυγόντων κερδών από πρόωρη ή αντισυμβατική διακοπή της συνεργασίας.
Η διεκδίκησή τους προϋποθέτει συγκεκριμένη αποδεικτική θεμελίωση και αιτιώδη σύνδεση της ζημίας με την καταγγελία. Ιδιαίτερη βαρύτητα έχουν η προηγούμενη πορεία των πωλήσεων, τα πραγματικά οικονομικά δεδομένα της συνεργασίας και το περιθώριο κέρδους.
Η σημασία της έγκαιρης νομικής αξιολόγησης
Το αν θα γεννηθεί αξίωση αποζημίωσης και ποια θα είναι η έκτασή της κρίνεται συχνά πριν από την έναρξη της δικαστικής διαφοράς, στη διατύπωση της σύμβασης, στον τρόπο εφαρμογής της στην πράξη, στα οικονομικά και εμπορικά στοιχεία που έχουν διατηρηθεί και στην προετοιμασία της καταγγελίας.
Η έγκαιρη αποτύπωση των δικαιωμάτων, των αξιώσεων και των αποδεικτικών στοιχείων επηρεάζει ουσιωδώς τη στρατηγική κάθε πλευράς.
Στην Papatriantafyllou & Thanasenari, η έγκαιρη αποτύπωση των δικαιωμάτων, των ενδεχόμενων αξιώσεων και των διαθέσιμων αποδεικτικών στοιχείων αποτελεί βασικό μέρος του χειρισμού κάθε εμπορικής διαφοράς από συμβάσεις διανομής, εμπορικής αντιπροσωπείας και άλλες μορφές εμπορικής συνεργασίας. Με αυτόν τον τρόπο, η στρατηγική της υπόθεσης διαμορφώνεται ήδη από το στάδιο της λύσης της συνεργασίας.