
Οι ρήτρες διαιτησίας που έχουν ήδη υπογραφεί και ο νέος Κώδικας
Η έναρξη ισχύος του ν. 5344/2026 δεν επιβάλλει από μόνη της επαναδιαπραγμάτευση των συμβάσεων ούτε αλλαγή στις ρήτρες διαιτησίας που έχουν ήδη συμφωνηθεί. Αν όμως μια εμπορική διαφορά με τόπο διαιτησίας την Ελλάδα οδηγηθεί σε διαιτησία από την 1η Ιανουαρίου 2027, η διαδικασία θα διέπεται καταρχήν από τον νέο Κώδικα, ακόμη και αν η σύμβαση έχει υπογραφεί χρόνια νωρίτερα.
Για τη νομική υπηρεσία, προτεραιότητα έχουν οι συμβάσεις στις οποίες έχει ήδη εμφανιστεί διαφωνία ή μπορεί να χρειαστεί επείγουσα προστασία. Σε μια σύμβαση προμήθειας, για παράδειγμα, η ρήτρα μπορεί να κατονομάζει τον οργανισμό που θα διαχειριστεί τη διαιτησία. Αν όμως χρειαστεί ασφαλιστικό μέτρο πριν συγκροτηθεί το διαιτητικό δικαστήριο, το πρακτικό ερώτημα είναι ποιος μπορεί να επιληφθεί εγκαίρως και τι προβλέπει ο συμφωνημένος κανονισμός.
Από την 1η Ιανουαρίου 2027 η διαιτησία στην Ελλάδα, εσωτερική και διεθνής, ρυθμίζεται από ένα ενιαίο κείμενο, με την επιφύλαξη των μεταβατικών διατάξεων για όσες διαιτησίες έχουν ήδη αρχίσει (άρθρο 72 παρ. 1): το Μέρος Β΄ (άρθρα 20 έως 72) του Κώδικα Εναλλακτικής Επίλυσης Διαφορών, που θεσπίστηκε με τον ν. 5344/2026 (ΦΕΚ Α΄ 168/16.10.2026). Την ίδια ημέρα καταργούνται το Έβδομο Βιβλίο του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας (άρθρα 867 έως 903), τα άρθρα 685 και 906 ΚΠολΔ και τα άρθρα 1 έως 48 του ν. 5016/2023 για τη διεθνή εμπορική διαιτησία (άρθρα 216 και 217 παρ. 2 του ν. 5344/2026, όπως το άρθρο 217 διαμορφώθηκε με το άρθρο 82 του ν. 5351/2026).
Η μεταρρύθμιση δεν είναι μία απλή κωδικοποίηση. Ο Κώδικας ακολουθεί, και για την εσωτερική διαιτησία, τον Πρότυπο Νόμο UNCITRAL για τη Διεθνή Εμπορική Διαιτησία, στα άρθρα του οποίου παραπέμπουν οι τίτλοι πολλών διατάξεών του, και φέρνει αλλαγές που αφορούν άμεσα κάθε επιχείρηση με ρήτρα διαιτησίας στις συμβάσεις της: ασφαλιστικά μέτρα από τους ίδιους τους διαιτητές, αγωγή ακύρωσης που δικάζεται πλέον απευθείας από τον Άρειο Πάγο, κανόνες για τη χρηματοδότηση της διαιτησίας από τρίτο. Ξεκινάμε από το τι πρέπει να ελέγξει τώρα η νομική υπηρεσία και εξετάζουμε στη συνέχεια τι ισχύει σήμερα και τι αλλάζει.
Οι συμβάσεις και οι φάκελοι που πρέπει να ελέγξει πρώτα η νομική υπηρεσία
Νέες συμβάσεις. Η ρήτρα πρέπει να κατονομάζει φορέα που λειτουργεί και να ορίζει ποιος κανονισμός εφαρμόζεται, ενώ όπου απαιτείται ελέγχεται και η εγγραφή του φορέα στο μητρώο (άρθρα 65 και 72 παρ. 6). Για την προσωρινή προστασία χρειάζονται δύο χωριστές αποφάσεις: αν θα διατηρηθεί η εξουσία των διαιτητών να διατάσσουν ασφαλιστικά μέτρα, που ισχύει εκτός αν τα μέρη την αποκλείσουν, και αν η ρήτρα ή ο κανονισμός θα προβλέπουν έκτακτο διαιτητή (άρθρο 43 παρ. 1 και 7).
Αν συμφωνείται δεύτερος βαθμός, η ρήτρα ορίζει τουλάχιστον την προθεσμία, τη διαδικασία και τον τρόπο συγκρότησης (άρθρο 63 παρ. 2). Αξίζει να ρυθμιστεί και η αμοιβή των διαιτητών, που αλλιώς ακολουθεί την ελάχιστη κλίμακα του Διεθνούς Εμπορικού Επιμελητηρίου (άρθρο 60 παρ. 5). Παραίτηση από την αγωγή ακύρωσης δεν μπαίνει στη ρήτρα, γιατί επιτρέπεται μόνο μετά την έκδοση της απόφασης (άρθρο 62 παρ. 6). Σε συμβάσεις με καταναλωτές ή εργαζόμενους η προκαταβολική ρήτρα δεν αρκεί (άρθρο 22 παρ. 4).
Διαφορές που έχουν ήδη ανακύψει. Ο χρόνος της γνωστοποίησης της προσφυγής, πριν ή μετά την 1.1.2027, κρίνει ποιο δίκαιο θα διέπει τη διαιτησία (άρθρο 72 παρ. 1 και 2). Πριν από αυτήν ελέγχονται η ρήτρα, ο κανονισμός που ενσωματώνει, αν ο φορέας λειτουργεί και ποια ασφαλιστικά μέτρα είναι διαθέσιμα. Για διαιτησία που θα αρχίσει με τον Κώδικα, τα κρατικά δικαστήρια μένουν ανοιχτά για ασφαλιστικά μέτρα και η έναρξη της διαιτησίας μετρά ως άσκηση κύριας αγωγής για τις σχετικές προθεσμίες (άρθρο 31). Αν η διαιτησία θα χρηματοδοτηθεί από τρίτο, η γνωστοποίηση γίνεται ήδη με την προσφυγή (άρθρο 67 παρ. 2).
Διαιτησίες σε εξέλιξη και αποφάσεις που έχουν εκδοθεί. Διαιτησία που έχει αρχίσει πριν από την 1.1.2027 ολοκληρώνεται με το παλιό δίκαιο, η αγωγή ακύρωσης όμως κατά απόφασης που θα εκδοθεί μετά την ημερομηνία αυτή δικάζεται με τον Κώδικα (άρθρο 72 παρ. 1 και 5), όπως δείχνει το παράδειγμα της επόμενης ενότητας. Για απόφαση που έχει ήδη εκδοθεί και θα προσβληθεί μετά την 1.1.2027, οι μεταβατικές διατάξεις δεν δίνουν ρητή απάντηση. Οι προθεσμίες για διόρθωση, ερμηνεία και συμπλήρωση της απόφασης έχουν διαφορετική αφετηρία:
- Δύο έτη από την έκδοση για τις αιτήσεις διόρθωσης ή ερμηνείας αποφάσεων εθνικής διαιτησίας που υποβάλλονται από την 1.1.2026, κανόνας που ισχύει ήδη (άρθρο 72 παρ. 8).
- Τριάντα ημέρες από την επίδοση για το αίτημα διόρθωσης ή ερμηνείας προς το διαιτητικό δικαστήριο κατά τον Κώδικα, εκτός αν συμφωνήθηκε άλλη προθεσμία (άρθρο 61 παρ. 1).
- Τριάντα ημέρες από την παράδοση για το αίτημα συμπληρωματικής απόφασης επί αιτήματος που παραλείφθηκε (άρθρο 61 παρ. 3). Τις προθεσμίες του άρθρου 61 το διαιτητικό δικαστήριο μπορεί να τις παρατείνει έως τριάντα ημέρες (παρ. 4).
Σε εκκρεμείς διεθνείς διαιτησίες, οι συμφωνίες χρηματοδότησης από τρίτο γνωστοποιούνται μέσα σε τριάντα ημέρες από την έναρξη ισχύος (άρθρο 72 παρ. 7). Σε παλαιές διεθνείς συμβάσεις με εκ των προτέρων παραίτηση από την αγωγή ακύρωσης, η παραίτηση πρέπει να εξεταστεί υπό το μεταβατικό καθεστώς που εφαρμόζεται στη συγκεκριμένη διαφορά.
Η έναρξη ισχύος του νέου Κώδικα και οι υφιστάμενες ρήτρες διαιτησίας
Ο ν. 5344/2026 δημοσιεύθηκε στις 16.10.2026, το Μέρος του όμως για τη διαιτησία αρχίζει να ισχύει την 1.1.2027 (άρθρο 217 παρ. 2). Μέχρι τότε η εσωτερική διαιτησία διέπεται ακόμη από τα άρθρα 867 επ. ΚΠολΔ και η διεθνής εμπορική διαιτησία από τον ν. 5016/2023.
Μία διάταξη ισχύει ήδη από τη δημοσίευση του νόμου και θέλει προσοχή. Οι αιτήσεις διόρθωσης ή ερμηνείας διαιτητικών αποφάσεων εθνικής διαιτησίας που υποβάλλονται από την 1.1.2026 και εφεξής ασκούνται, επί ποινή απαραδέκτου, μέσα σε δύο έτη από την έκδοση της απόφασης, όποτε κι αν εκδόθηκε αυτή (άρθρο 72 παρ. 8 και άρθρο 217 παρ. 2 εδ. β΄). Διαφορετική είναι η προθεσμία που προβλέπει ο Κώδικας για το αίτημα προς το διαιτητικό δικαστήριο: η διόρθωση ή η ερμηνεία ζητείται μέσα σε 30 ημέρες από την επίδοση της απόφασης, εκτός αν έχει συμφωνηθεί άλλη προθεσμία (άρθρο 61 παρ. 1).
Για τη μετάβαση στο νέο δίκαιο το άρθρο 72 ορίζει τα εξής:
- Υφιστάμενες ρήτρες. Συμφωνίες και ρήτρες διαιτησίας που έχουν συναφθεί πριν από την 1.1.2027 παραμένουν έγκυρες. Η διαιτησία όμως που θα αρχίσει μετά την 1.1.2027 διέπεται από τον Κώδικα, ακόμη και αν η ρήτρα είναι παλαιότερη (παρ. 2).
- Εκκρεμείς διαιτησίες. Όσες έχουν αρχίσει πριν από την 1.1.2027 ολοκληρώνονται με τις διατάξεις που ίσχυαν κατά την έναρξή τους. Ως έναρξη νοείται η γνωστοποίηση της προσφυγής στη διαιτησία κατά το άρθρο 47 (παρ. 1). Το άρθρο 47 επιτρέπει στα μέρη να συμφωνήσουν διαφορετικά για τον χρόνο έναρξης, το άρθρο 72 όμως δεν λέει ρητά αν μια τέτοια συμφωνία μετρά και για τη μετάβαση στο νέο δίκαιο, και το σημείο θέλει έλεγχο της ρήτρας και του κανονισμού (άρθρο 47 παρ. 1).
- Δικαστές ως διαιτητές. Ρήτρες πριν από την 1.1.2027 που προβλέπουν διαιτητή ή επιδιαιτητή εν ενεργεία δικαστικό λειτουργό εξακολουθούν να ισχύουν (παρ. 3).
- Αγωγές ακύρωσης. Όσες ασκηθούν πριν από την 1.1.2027 δικάζονται με το παλιό δίκαιο. Αγωγές κατά διαιτητικών αποφάσεων που θα εκδοθούν μετά την 1.1.2027 δικάζονται με τον Κώδικα (παρ. 4 και 5). Για απόφαση που εκδόθηκε πριν από την 1.1.2027 και προσβάλλεται μετά, οι δύο παράγραφοι δεν δίνουν ρητή απάντηση, και η περίπτωση θέλει ιδιαίτερη προσοχή.
Για μια διαφορά που βρίσκεται σήμερα κοντά στη διαιτησία, πριν σχεδιαστεί η προσφυγή ελέγχονται η ρήτρα, ο κανονισμός διαιτησίας που τυχόν ενσωματώνει και ο χρόνος της γνωστοποίησης, γιατί από αυτά εξαρτάται ποιο δίκαιο θα εφαρμοστεί.
Ένα παράδειγμα. Μια επιχείρηση γνωστοποιεί στον αντισυμβαλλόμενο την προσφυγή στη διαιτησία τον Δεκέμβριο του 2026 και η οριστική διαιτητική απόφαση εκδίδεται τον Φεβρουάριο του 2027. Η διαιτητική διαδικασία ολοκληρώνεται με τις διατάξεις που ίσχυαν κατά την έναρξή της (παρ. 1). Σε εσωτερική διαιτησία αυτό σημαίνει ότι, κατά τη διατύπωση της παρ. 1, η διαδικασία συνεχίζει και μετά την 1.1.2027 με τα άρθρα 867 επ. ΚΠολΔ, και για ασφαλιστικά μέτρα η επιχείρηση στρέφεται στα κρατικά δικαστήρια, γιατί οι διαιτητές δεν έχουν την εξουσία του άρθρου 43 (άρθρο 889 παρ. 1 ΚΠολΔ).
Η αγωγή ακύρωσης όμως κατά της απόφασης του Φεβρουαρίου δικάζεται με τον Κώδικα, γιατί η απόφαση εκδόθηκε μετά την έναρξη ισχύος (παρ. 5): στον Άρειο Πάγο, σε έναν βαθμό, για τους λόγους του άρθρου 62 και μέσα σε τρεις μήνες από την επίδοση (άρθρα 27 παρ. 2 και 62 παρ. 2). Η ίδια διαφορά περνά λοιπόν από δύο καθεστώτα: το παλιό για τη διαδικασία και το νέο για τον ακυρωτικό έλεγχο. Αν η ίδια επιχείρηση γνωστοποιήσει την προσφυγή τον Ιανουάριο του 2027, ολόκληρη η διαιτησία διέπεται από τον Κώδικα (παρ. 2). Για όποιον σκέφτεται σήμερα να προσφύγει σε διαιτησία, η ημερομηνία της γνωστοποίησης είναι λοιπόν και επιλογή δικαίου.
Πεδίο εφαρμογής του Κώδικα και κύρος της ρήτρας διαιτησίας
Ο Κώδικας εφαρμόζεται όταν ο τόπος της διαιτησίας βρίσκεται στην Ελλάδα (άρθρο 22 παρ. 1). Ορισμένες διατάξεις του εφαρμόζονται και όταν ο τόπος της διαιτησίας βρίσκεται στο εξωτερικό, μεταξύ άλλων αυτές για το κύρος της συμφωνίας, την παραπομπή από το δικαστήριο, τα ασφαλιστικά μέτρα των κρατικών δικαστηρίων και την εκτέλεση των μέτρων που διέταξαν οι διαιτητές (παρ. 2, που παραπέμπει στα άρθρα 29, 30 και 31 και στην παρ. 5 του άρθρου 43). Η εξουσία των ίδιων των διαιτητών να διατάσσουν μέτρα (άρθρο 43 παρ. 1 έως 4) δεν περιλαμβάνεται σε αυτές.
Ποιες διαφορές υπάγονται. Διαφορές ιδιωτικού δικαίου υπάγονται σε διαιτησία εφόσον τα μέρη έχουν εξουσία διαθέσεως του αντικειμένου τους (άρθρο 22 παρ. 3), όπως και σήμερα στην εσωτερική διαιτησία (άρθρο 867 ΚΠολΔ). Ο ν. 5016/2023 έθετε για τη διεθνή διαιτησία διαφορετικό κριτήριο: κάθε διαφορά ήταν δεκτική διαιτησίας, εκτός αν ο νόμος το απαγόρευε (άρθρο 3 παρ. 4). Οι εργατικές διαφορές του άρθρου 614 αρ. 3 ΚΠολΔ, που σήμερα δεν μπορούν να υπαχθούν σε διαιτησία, και οι καταναλωτικές διαφορές του ν. 2251/1994 υπάγονται πλέον σε διαιτησία μόνο με συμφωνία που καταρτίζεται αφού γεννηθεί η διαφορά (άρθρο 22 παρ. 4). Ρήτρα διαιτησίας σε γενικούς όρους συναλλαγών με καταναλωτές δεν αρκεί λοιπόν για να υπαχθεί μια μελλοντική διαφορά σε διαιτησία.
Τύπος. Η συμφωνία μπορεί να είναι ρήτρα σε σύμβαση ή χωριστή συμφωνία και αποτυπώνεται σε έγγραφο, το περιεχόμενο του οποίου τα μέρη αποδέχθηκαν ρητώς ή σιωπηρώς (άρθρο 28 παρ. 1). Έγγραφο είναι και η ηλεκτρονική καταγραφή που επιτρέπει να διαπιστωθεί η προέλευσή της από συγκεκριμένο εκδότη και δίνει πρόσβαση στο περιεχόμενο της συμφωνίας (παρ. 2). Η παραπομπή σε ρήτρα άλλου εγγράφου συνιστά συμφωνία διαιτησίας, εφόσον καθιστά τη ρήτρα μέρος της σύμβασης, και η παραπομπή σε κανονισμό διαιτησίας τον καθιστά περιεχόμενο της συμφωνίας (παρ. 3).
Η ανεπιφύλακτη συμμετοχή στη διαιτητική διαδικασία τεκμαίρεται ως κατάρτιση συμφωνίας (άρθρο 28 παρ. 4). Σήμερα, στην εσωτερική διαιτησία, η ανεπιφύλακτη συμμετοχή θεραπεύει μόνο την έλλειψη εγγράφου (άρθρο 869 παρ. 1 ΚΠολΔ), ενώ στη διεθνή εμπορική διαιτησία αποδεικνύει ήδη την κατάρτιση της συμφωνίας (άρθρο 10 παρ. 4 ν. 5016/2023).
Κύρος και αυτοτέλεια. Η συμφωνία είναι έγκυρη αν θεωρείται έτσι κατά το δίκαιο που επέλεξαν τα μέρη ή, αλλιώς, κατά το δίκαιο του τόπου της διαιτησίας ή κατά το δίκαιο που διέπει την ουσία της διαφοράς (άρθρο 29 παρ. 1). Η πτώχευση και οι λοιπές διαδικασίες αφερεγγυότητας δεν επιδρούν στη συμφωνία, εκτός αν ο νόμος ορίζει διαφορετικά (παρ. 2). Η ρήτρα είναι αυτοτελής απέναντι στους λοιπούς όρους της σύμβασης και η ακυρότητα της σύμβασης δεν την συμπαρασύρει αυτοδικαίως (άρθρο 41 παρ. 1). Το ίδιο έκρινε και ο Άρειος Πάγος υπό το σημερινό δίκαιο, δεχόμενος ότι η ακυρότητα της κύριας σύμβασης δεν συμπαρασύρει σε ακυρότητα τη διαιτητική συμφωνία (ΑΠ 1510/2022).
Αν ασκηθεί αγωγή στο δικαστήριο. Το δικαστήριο παραπέμπει τη διαφορά στη διαιτησία, αν το ζητήσει διάδικος κατά τη συζήτηση, εκτός αν διαπιστώσει ότι η συμφωνία είναι άκυρη, ανενεργός ή μη δεκτική εφαρμογής. Στην τακτική διαδικασία το αίτημα υποβάλλεται με τις προτάσεις, ως ένσταση του άρθρου 263 ΚΠολΔ, και η παραπομπή γίνεται με διάταξη του δικαστή (άρθρο 30 παρ. 1). Η εκκρεμοδικία δεν εμποδίζει την έναρξη ή τη συνέχιση της διαιτησίας (παρ. 2).
Η πρακτική σημασία του ελέγχου αυτού φάνηκε καθαρά στην ΑΠ 1510/2022. Το καταστατικό μιας ομόρρυθμης εταιρείας παρέπεμπε τις διαφορές των εταίρων σε επιτροπή διαιτησίας ενός επιμελητηρίου, η οποία κατά έγγραφο του ίδιου του επιμελητηρίου δεν είχε λειτουργήσει. Ο Άρειος Πάγος αναίρεσε την απόφαση του Εφετείου που παρέπεμπε τη διαφορά στη διαιτησία, επειδή δεν προέκυπτε ότι το Εφετείο είχε λάβει υπόψη και συνεκτιμήσει το έγγραφο αυτό, κρίνοντας ότι το δικαστήριο οφείλει να αρνηθεί την παραπομπή όταν η συμφωνία είναι άκυρη, ανενεργός ή ανεπίδεκτη εφαρμογής. Η ίδια διατύπωση υπάρχει τώρα στο άρθρο 30 του Κώδικα. Όταν η ρήτρα παραπέμπει σε φορέα που δεν λειτουργεί, τα μέρη μπορεί να χρειαστεί να επιλύσουν πρώτα τη διαφωνία για το αρμόδιο όργανο, πριν εξεταστεί η ουσία.
Ασφαλιστικά μέτρα από τους διαιτητές και από τα δικαστήρια
Στην εσωτερική διαιτησία αλλάζει ριζικά η προσωρινή προστασία. Σήμερα οι διαιτητές δεν μπορούν να διατάξουν, να μεταρρυθμίσουν ή να ανακαλέσουν ασφαλιστικά μέτρα (άρθρο 889 παρ. 1 ΚΠολΔ), και συμφωνία διαιτησίας σε υποθέσεις ασφαλιστικών μέτρων δεν ισχύει (άρθρο 685 ΚΠολΔ). Στη διεθνή εμπορική διαιτησία η εξουσία αυτή υπάρχει ήδη από τον ν. 5016/2023 (άρθρο 25). Από 1.1.2027 τα άρθρα 685 και 889 ΚΠολΔ καταργούνται και η εξουσία των διαιτητών ισχύει για κάθε διαιτησία με τόπο στην Ελλάδα που αρχίζει από τότε (άρθρα 43 και 72 παρ. 1 και 2 του Κώδικα).
Κατά το άρθρο 43, εκτός αν τα μέρη έχουν συμφωνήσει διαφορετικά:
- Το διαιτητικό δικαστήριο διατάσσει, με αίτημα μέρους, τα ασφαλιστικά μέτρα που κρίνει αναγκαία, μπορεί να επιβάλει εγγυοδοσία και να τα ανακαλέσει, αναστείλει ή μεταρρυθμίσει (παρ. 1). Προϋπόθεση είναι επείγουσα περίπτωση ή επικείμενος κίνδυνος και πιθανολόγηση ασφαλιστέου δικαιώματος (παρ. 2).
- Σε εξαιρετικά επείγουσες περιστάσεις εκδίδεται προσωρινή διαταγή, ακόμη και χωρίς προηγούμενη ακρόαση του καθ’ ου όταν η ακρόαση θα τη ματαίωνε. Τότε η ακρόαση γίνεται μετά τις 24 ώρες, και η διαταγή παύει αυτοδικαίως σε 20 ημέρες, αν δεν παραταθεί (παρ. 3).
- Οι αποφάσεις δεσμεύουν αμέσως τα μέρη (παρ. 4). Τα ασφαλιστικά μέτρα και την εγγυοδοσία που διατάχθηκαν κατά την παρ. 1 τα αναγνωρίζει και τα κηρύσσει εκτελεστά το Μονομελές Πρωτοδικείο, με αίτηση μέρους, εκτός αν το μέτρο είναι αντίθετο στη διεθνή δημόσια τάξη ή έχει ήδη επιληφθεί αντίστοιχου αιτήματος (παρ. 5 και άρθρο 27 παρ. 1).
- Όποιος πέτυχε μέτρο που κρίθηκε εκ των υστέρων αδικαιολόγητο, ή κατά παράβαση του καθήκοντος καλόπιστης διεξαγωγής της διαιτησίας, οφείλει εύλογη αποζημίωση (παρ. 6).
- Τα ίδια ισχύουν όταν η συγκεκριμένη διαιτησία προβλέπει τη δυνατότητα ορισμού έκτακτου διαιτητή (παρ. 7).
Η προσφυγή στα κρατικά δικαστήρια για ασφαλιστικά μέτρα παραμένει ανοιχτή, πριν ή μετά την έναρξη της διαιτησίας (άρθρο 31 παρ. 1). Όταν η κύρια διαφορά υπάγεται σε διαιτησία, η έναρξη της διαιτησίας επέχει θέση άσκησης κύριας αγωγής για τις προθεσμίες των άρθρων 693 παρ. 1, 715 παρ. 5 και 729 παρ. 5 ΚΠολΔ (άρθρο 31 παρ. 2). Εκτός αν τα μέρη έχουν συμφωνήσει διαφορετικά, η διαιτησία αρχίζει την ημέρα που η προσφυγή γνωστοποιείται στον αντίδικο, και από την ίδια ημέρα διακόπτεται η παραγραφή, όταν εφαρμοστέο στην ουσία είναι το ελληνικό δίκαιο (άρθρο 47 παρ. 1). Για τις προθεσμίες που τρέχουν μετά τη λήψη ασφαλιστικών μέτρων κρίσιμο είναι λοιπόν πότε αρχίζει η διαιτησία, και για αυτό ελέγχονται η ρήτρα και ο κανονισμός που τυχόν ενσωματώνει.
Η διαιτητική απόφαση και η ακύρωσή της στον Άρειο Πάγο
Δεδικασμένο και εκτελεστότητα. Η διαιτητική απόφαση παράγει δεδικασμένο από την έκδοσή της και είναι εκτελεστή. Το δεδικασμένο καταλαμβάνει και τα προδικαστικά ζητήματα που κρίθηκαν και εμπίπτουν στη συμφωνία διαιτησίας, ενώ έναντι τρίτων η απόφαση ενεργεί μόνο αν δεσμεύονται κι αυτοί από τη συμφωνία (άρθρο 63 παρ. 3). Αν όμως πριν από την τελική απόφαση εκδοθεί άλλη οριστική απόφαση, η εκτέλεσή της αναστέλλεται μέχρι να εκδοθεί η οριστική απόφαση που περατώνει τη διαδικασία, εκτός αν το διαιτητικό δικαστήριο την επιτρέψει ύστερα από αίτημα μέρους, οπότε μπορεί να ζητήσει και εγγυοδοσία (άρθρο 63 παρ. 5). Αυτό ενδιαφέρει άμεσα την επιχείρηση που έχει πετύχει επιδίκαση μέρους της απαίτησής της πριν από το τέλος της διαιτησίας.
Ένδικα μέσα δεν χωρούν. Με τη συμφωνία διαιτησίας μπορεί όμως να προβλεφθεί προσφυγή σε δευτεροβάθμιο διαιτητικό δικαστήριο, αρκεί η συμφωνία να ορίζει τουλάχιστον την προθεσμία, τη διαδικασία και τον τρόπο συγκρότησης (άρθρο 63 παρ. 1 και 2). Η διαφορά έχει πρακτική σημασία: η εμπρόθεσμη άσκηση παραδεκτής προσφυγής στον δεύτερο βαθμό αναστέλλει αυτομάτως το δεδικασμένο και την εκτελεστότητα (άρθρο 63 παρ. 2), ενώ η αγωγή ακύρωσης όχι (άρθρο 63 παρ. 4).
Αγωγή ακύρωσης σε έναν βαθμό. Η σημαντικότερη ίσως αλλαγή του Κώδικα είναι ότι η αγωγή ακύρωσης, που στρέφεται κατά της οριστικής διαιτητικής απόφασης που περατώνει τη διαδικασία (άρθρο 62 παρ. 1), δικάζεται απευθείας από τον Άρειο Πάγο, κατά τη διαδικασία των περιουσιακών διαφορών, και προσδιορίζεται για συζήτηση μέσα σε τρεις μήνες από την κατάθεση (άρθρο 27 παρ. 2). Το τρίμηνο αυτό αφορά τον ορισμό της συζήτησης, όχι την έκδοση της απόφασης. Σήμερα αρμόδιο είναι το Εφετείο (άρθρο 898 ΚΠολΔ και, για τη διεθνή διαιτησία, το Τριμελές Εφετείο κατά το άρθρο 9 παρ. 2 του ν. 5016/2023), και ακολουθεί αίτηση αναίρεσης. Ενδεικτικά, στην υπόθεση που κρίθηκε με την ΑΠ 414/2025, η αγωγή ακύρωσης κατατέθηκε το 2019 στο Τριμελές Εφετείο Ανατολικής Κρήτης και η απόφαση του Αρείου Πάγου δημοσιεύθηκε τον Μάρτιο του 2025. Με τον Κώδικα ο έλεγχος της διαιτητικής απόφασης γίνεται σε έναν μόνο βαθμό.
Λόγοι ακύρωσης. Οι λόγοι είναι περιοριστικοί και ακολουθούν το άρθρο 34 του Προτύπου Νόμου UNCITRAL (άρθρο 62 παρ. 1). Αυτοί που προβάλλει και αποδεικνύει ο ενάγων είναι η ανικανότητα μέρους ή η ακυρότητα της συμφωνίας, η απόρριψη της δικαιοδοσίας των διαιτητών για λόγο σχετικό με το κύρος της συμφωνίας, η έλλειψη συμφωνίας, η μη προσήκουσα ειδοποίηση ή η ανυπαίτια αδυναμία προβολής ισχυρισμών, η υπέρβαση των ορίων της συμφωνίας ή των αιτημάτων, και η εσφαλμένη συγκρότηση ή διαδικασία. Αυτεπαγγέλτως το δικαστήριο ελέγχει αν το αντικείμενο είναι δεκτικό διαιτησίας κατά το ελληνικό δίκαιο και αν η απόφαση είναι αντίθετη στη διεθνή δημόσια τάξη.
Για την εσωτερική διαιτησία αλλάζει η διατύπωση: το άρθρο 897 αρ. 6 ΚΠολΔ έκανε λόγο για αντίθεση σε διατάξεις δημόσιας τάξης ή στα χρηστά ήθη, ενώ ο Κώδικας αναφέρεται ρητά στη διεθνή δημόσια τάξη. Ουσιαστική αλλαγή είναι ότι η ακατάληπτη ή αντιφατική απόφαση και ο λόγος αναψηλάφησης (άρθρο 897 αρ. 7 και 8 ΚΠολΔ) δεν περιλαμβάνονται πλέον στον κατάλογο του άρθρου 62 ως αυτοτελείς λόγοι. Αντί για ακύρωση, το δικαστήριο μπορεί να αναπέμψει τη διαφορά στους διαιτητές για άρση του ελαττώματος, ορίζοντας προθεσμία έκδοσης νέας απόφασης έως 90 ημερών, που μπορεί να παραταθεί μόνο για σπουδαίο λόγο (άρθρο 62 παρ. 4).
Προθεσμία. Η αγωγή ασκείται μέσα σε τρεις μήνες από την επίδοση της απόφασης στο μέρος που την ασκεί (άρθρο 62 παρ. 2). Η παράδοση του πρωτοτύπου στα μέρη δεν λογίζεται επίδοση για την αφετηρία της προθεσμίας (άρθρο 59 παρ. 5). Αν εκκρεμεί διόρθωση, ερμηνεία ή έκδοση συμπληρωματικής απόφασης, η προθεσμία αρχίζει από την επίδοση της σχετικής απόφασης. Αν έχει ασκηθεί προσφυγή σε δεύτερο βαθμό, αρχίζει από την έκδοση της απόφασης επί της προσφυγής (άρθρο 62 παρ. 2).
Στο σημερινό δίκαιο το τρίμηνο του άρθρου 899 παρ. 2 ΚΠολΔ αφορά τους λόγους 1 έως 7 του άρθρου 897, ενώ για τον λόγο αναψηλάφησης εφαρμόζεται το άρθρο 545. Η ΑΠ 414/2025 επικύρωσε την κρίση του Εφετείου που έκρινε εκπρόθεσμη τη συμπληρωματική αγωγή με την οποία προβλήθηκαν, μετά την πάροδο του τριμήνου, πρόσθετοι λόγοι ακύρωσης. Αφού και με τον Κώδικα η προθεσμία μένει τρίμηνη, η ασφαλής πρακτική είναι όλοι οι λόγοι να προβάλλονται μέσα στο τρίμηνο. Η αγωγή δεν αναστέλλει την εκτέλεση. Αναστολή μπορεί να δοθεί από το ίδιο δικαστήριο, αν πιθανολογείται η ευδοκίμηση κάποιου λόγου (άρθρο 63 παρ. 4).
Παραίτηση. Τα μέρη μπορούν να παραιτηθούν από την αγωγή ακύρωσης μόνο μετά την έκδοση της απόφασης, με έγγραφη, ρητή και ειδική συμφωνία (άρθρο 62 παρ. 6). Και σήμερα, στην εσωτερική διαιτησία, η παραίτηση πριν από την έκδοση της απόφασης είναι άκυρη (άρθρο 900 ΚΠολΔ), ο Κώδικας όμως απαιτεί επιπλέον ρητώς ειδική έγγραφη συμφωνία. Αντίθετα, ο ν. 5016/2023 επέτρεπε στη διεθνή διαιτησία παραίτηση οποτεδήποτε (άρθρο 43 παρ. 7). Σε παλαιές διεθνείς συμβάσεις που περιέχουν τέτοια εκ των προτέρων παραίτηση, η ρήτρα πρέπει να εξεταστεί υπό το μεταβατικό καθεστώς που εφαρμόζεται στη συγκεκριμένη διαφορά.
Κόστος, χρηματοδότηση από τρίτο και θεσμική διαιτησία
Κόστος της διαιτησίας. Εκτός αν τα μέρη έχουν συμφωνήσει διαφορετικά, το διαιτητικό δικαστήριο επιμερίζει τη δαπάνη της διαιτησίας, στην οποία περιλαμβάνονται και οι εύλογες δαπάνες υποστήριξης των μερών, λαμβάνοντας υπόψη ιδίως την έκβαση της διαιτησίας (άρθρο 60 παρ. 4). Αν δεν έχει συμφωνηθεί η αμοιβή των διαιτητών, ορίζεται βάσει της ελάχιστης αμοιβής του ισχύοντος πίνακα αμοιβών του κανονισμού του Διεθνούς Εμπορικού Επιμελητηρίου (άρθρο 60 παρ. 5). Για την επιχείρηση που διαπραγματεύεται μια ρήτρα, η αμοιβή των διαιτητών είναι λοιπόν ζήτημα που αξίζει να ρυθμιστεί ρητά.
Χρηματοδότηση από τρίτο. Ο Κώδικας ρυθμίζει τη χρηματοδότηση διαιτησίας από τρίτο για κάθε διαιτησία που υπάγεται στον Κώδικα (άρθρα 66 έως 70). Το μέρος που χρηματοδοτείται γνωστοποιεί στο διαιτητικό δικαστήριο και στον αντίδικο την ύπαρξη της χρηματοδότησης, την ταυτότητα του χρηματοδότη και τα συνδεδεμένα με αυτόν πρόσωπα, στο μέτρο που χρειάζεται για τον έλεγχο της αμεροληψίας των διαιτητών. Ο προσφεύγων κάνει τη γνωστοποίηση με την προσφυγή στη διαιτησία. Ο καθ’ ου την κάνει κατά την αποδοχή της συμφωνίας διαιτησίας ή, αν η χρηματοδότηση ενεργοποιηθεί αργότερα, μέσα σε δέκα ημέρες από την ενεργοποίηση (άρθρο 67 παρ. 2). Γνωστοποιείται επίσης κάθε ουσιώδης μεταβολή στα στοιχεία αυτά (παρ. 3). Η υποχρέωση ισχύει ακόμη και αν υπάρχει ρήτρα εμπιστευτικότητας (παρ. 4).
Η χρηματοδότηση δεν τεκμαίρει οικονομική αδυναμία ούτε δικαιολογεί μόνη της αίτημα εγγυοδοσίας για τη δαπάνη της διαιτησίας (άρθρο 66 παρ. 2). Το διαιτητικό δικαστήριο μπορεί, ύστερα από αίτημα μέρους, να διατάξει εγγυοδοσία, αν κρίνει ότι υπάρχει ουσιώδης κίνδυνος να μην ικανοποιηθεί ενδεχόμενη καταδίκη σε δαπάνη και ότι το μέτρο είναι αναγκαίο και αναλογικό (άρθρο 70 παρ. 1). Μπορεί επίσης να αναστείλει τη διαδικασία μέχρι να δοθεί η εγγύηση, και η μη συμμόρφωση συνεκτιμάται στον επιμερισμό της δαπάνης (παρ. 4 και 5). Συμφωνίες χρηματοδότησης που έχουν ήδη συναφθεί σε εκκρεμείς διεθνείς διαιτησίες γνωστοποιούνται μέσα σε 30 ημέρες από την έναρξη ισχύος (άρθρο 72 παρ. 7).
Θεσμική διαιτησία. Θεσμικές διαιτησίες οργανώνουν δημόσιοι φορείς, όπως τα επιμελητήρια και οι δικηγορικοί σύλλογοι, και ιδιωτικοί φορείς (άρθρο 65 παρ. 1 και 3). Στο Υπουργείο Δικαιοσύνης τηρείται μητρώο των φορέων (παρ. 4), ενώ οργανισμοί που λειτουργούν νομίμως στην αλλοδαπή μπορούν να παρέχουν υπηρεσίες και στην Ελλάδα (παρ. 5). Οι οργανισμοί που λειτουργούν νομίμως κατά την έναρξη ισχύος πρέπει να εγγραφούν στο μητρώο μέσα σε 12 μήνες από την έναρξη ισχύος, αλλιώς παύουν να λειτουργούν (άρθρο 72 παρ. 6). Για τις επιχειρήσεις αυτό δεν είναι μια τυπική λεπτομέρεια: όπως δείχνει η ΑΠ 1510/2022, η λειτουργία του οργάνου που κατονομάζει η ρήτρα μπορεί να γίνει αυτοτελές αντικείμενο αντιδικίας, πριν εξεταστεί η ίδια η εμπορική διαφορά.
Όταν η διαφορά έχει ήδη ανακύψει, ο έλεγχος της ρήτρας, του εφαρμοστέου κανονισμού και των διαθέσιμων ασφαλιστικών μέτρων προηγείται της πρώτης γνωστοποίησης προς τον αντισυμβαλλόμενο.
Βλ. Σχετικά Θέματα:
Το κείμενο αποτυπώνει τις διατάξεις όπως ισχύουν στις 20.11.2026 και δεν αποτελεί νομική συμβουλή για συγκεκριμένη υπόθεση.









